Seçil Mert ?man

21/04/2022

Nobel Fizyoloji veya T?p Ödülü, Nobel Vakf? taraf?ndan fizyoloji veya t?p alanlar?nda gerçekle?tirilen üstün ke?ifler için y?lda bir defa verilen ödüldür. 2016 Nobel Fizyoloji veya T?p Ödülüne hücresel bile?enlerin parçalanmas?n?n ve geri dönü?ümün temel bir süreci olan otofajinin alt?nda yatan mekanizmalar? ke?feden ve ayd?nlatan Japon bilim insan? Yoshinori Ohsumi lay?k görülmü?tür.

Otofaji, Yunanca ‘kendi’ anlam?na gelen ‘auto’ ve yemek anlam?na gelen ‘phagy’ sözcüklerinden gelir ve kelimenin tam anlam?yla ‘kendi kendini yeme’ anlam?na gelir. T?pk? evlerimizi toplay?p çöpleri att???m?z gibi, hücrelerimiz de i?levsiz olduklar?nda kendilerini temizleyerek kusurlu maddeden kurtulma yetene?ine sahiptir. Otofajinin makro moleküler ürünleri, yeni proteinlerin ve organellerin sentezi için ham yap? ta?lar? sa?lad???ndan, otofajiye s?kl?kla ‘hücresel geri dönü?üm’ denir.

60’l? y?llarda ortaya ç?kan bu kavram ara?t?rmac?lar taraf?ndan ilk gözlendi?inde hücrenin lizozom ad? verilen çuval benzeri kesecikler olu?turarak kendi içeri?ini parçalamak için geri dönü?üm bölmesine ta??d??? ve yok edebildi?i görülmü?tür.

90’l? y?llar?n ba?lar?na kadar, Yoshinori Ohsumi’nin ekmek mayalar?yla yapt??? bir dizi parlak deneylerle otofaji için gerekli esas genleri tan?mlamas?na dek, çal??madaki anla??lmas? zor ola?anüstülük az bilinmekteydi. Daha sonras?nda Yoshinori mayalarda otofaji alt?nda yatan mekanizmalara ???k tutacak ve bu karma??k düzene?in bir benzerinin bizim hücrelerimizde de kullan?ld???n? gösterecekti.

Ohsumi’nin ke?ifleri hücre içeri?indeki geri dönü?ümün nas?l gerçekle?ti?ini anlamam?za yeni bir yakla??m getirmi?tir. Bu ke?if açl??a sa?lad???m?z uyum ve enfeksiyona verdi?imiz yan?t gibi pek çok ya?amsal süreçte otofajinin temel önemini anlamam?z? sa?lam??t?r.

Uzman kardiyolog Dr. Luiza Petre, otofaji i?lemini “vücudun reset (yeniden ba?latma) dü?mesine bas?lmas?” olarak tan?ml?yor. Petre’ye göre otofaji, vücudun i?levsiz hücreleri ç?karabildi?i ve bunlar?n parçalar?n? hücresel onar?m ve temizli?e do?ru geri dönü?türebildi?i bir kendini koruma mekanizmas?d?r. Petre, orucun otofajiyi tetiklemede en etkili yol oldu?unu söylüyor.

Beslenme ve sa?l?k uzmanlar? vücutta otofajiyi tetiklemek istiyorsan?z oruç tutman?z? ve egzersiz yapman?z? önermektedir. Oruç tutmak vücut hücrelerini strese sokar. Bir ki?i vücuduna giren yiyecek miktar?n? s?n?rlad???nda, hücreleri düzgün çal??mas? için gerekenden daha az kalori al?r. Bu oldu?unda, hücreler daha verimli çal???r. Oruç veya kalori k?s?tlamas?n?n sonucu olarak; otofaji, vücut hücrelerinin gereksiz veya hasarl? parçalar? temizlemesini ve geri dönü?türmesini sa?lar.

Diyetisyen Scott Keatley açl?k zamanlar?nda, otofajinin hücresel materyali parçalayarak ve gerekli i?levleri kullanarak vücudun i?leyi?ini devam ettirdi?ini söylüyor.

Otofaji genlerindeki mutasyonlar (gen de?i?imleri) kanser ve nörolojik hastal?klar dâhil, otofajik süreçlerle ili?kili birçok hastal??a neden olmaktad?r.

Otofaji ve Kanser

Otofaji, kanseri önlemede veya tedavi etmede oynayabilece?i rol nedeniyle büyük ilgi görüyor. Keatley, ‘Ya?land?kça otofaji azal?r, bu nedenle art?k çal??mayan veya zarar verebilecek hücrelerin ço?almas?na izin verilir, bu da kanserli hücrelerin olu?mas?na neden olmaktad?r’ diye aç?kl?yor.

Petre, ‘Vücudun kanserli hücreleri tan?mas? ve otofajik süreçleri kullanarak ç?karmas? gerekti?ini söylüyor.’ Bu nedenle ara?t?rmac?lar otofajinin kanser riskini azaltabilece?i ihtimali üzerinde duruyorlar.

Otofaji ve Osteoartrit

Otofaji ya??n ilerlemesi ile birlikte azal?r ve ya?a ba?l? eklem kireçlenmesinin (osteoartrit) ana sebebidir. Otofajinin rolü bu hastal???n geli?imini etkilemektedir. Otofajiye kat?lan proteinler ilerleyen ya?la birlikte hem insan hem de farelerin eklem k?k?rdaklar?nda azal?r. Ayr?ca k?k?rdaklardaki yaralanmalar sonucu da otofaji proteinleri azal?r. Bu sonuçlar otofajinin eklemlerde koruyucu bir sistem oldu?unu göstermektedir.

Otofaji ve Parkinson Hastal???

Parkinson hastal???, ölü beyin hücreleri ve kök hücrelerinde, sinir sistemi dokular?nda meydana gelen bozukluktan kaynaklanmaktad?r. Bu genlerdeki fonksiyon kayb?, mitokondri birikimine ve protein kümele?mesine zarar vermekte ve hücresel bozulmaya sebep olmaktad?r. Mitokondri, Parkinson Hastal??? ile ili?kilidir. Parkinson Hastal???nda, hastal?k genelde i?levsiz mitokondriler, hücresel stres, otofajik de?i?imler ve protein kümelerinden kaynaklanmaktad?r.

Kaynak Heykel

https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2016/press.html